Кибербуллинг немесе Интернеттегі қорлау — бұл Қазақстандағы әрбір оқушы тап болуы мүмкін күрделі және кең таралған мәселе. Оның мәнін түсіну және қорғау механизмдері мен құқықтық салдарын білу цифрлық ортадағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін өте маңызды.
1. Кибербуллинг дегеніміз не?
Кибербуллинг-бұл жәбірленушіні қорқыту, ашуландыру немесе ұятқа қалдыру мақсатында цифрлық технологияларды (смартфондар, компьютерлер, әлеуметтік желілер, мессенджерлер, ойын платформалары) қолдану арқылы жүзеге асырылатын мақсатты, қайталанатын агрессивті әрекеттер.
Кибербуллингтің негізгі формалары:
- Адамның келісімінсіз қауесеттерді немесе жеке ақпаратты тарату.
- Жеке хабарламаларда немесе түсініктемелерде қорлау мен қорқыту.
- Жәбірленушіні қудалау үшін жалған аккаунттар немесе беттер жасау.
- Оқшаулау мақсатында онлайн топтардан немесе қауымдастықтардан шығару.
Кәдімгі қорқытудан басты айырмашылық-агрессордың анонимділігі (көбінесе ойдан шығарылған) және жәбірленушіге психологиялық қысымды күшейтетін ақпараттың лезде таралуы.
2. Психологиялық салдары
Кибербуллингтің салдары жойқын болуы мүмкін және эмоционалды, психикалық және физикалық деңгейде көрінеді:
- Эмоционалды стресс, мазасыздық, депрессия.
- Өзін-өзі бағалаудың төмендігі және әлеуметтік оқшаулану.
- Мектептегі үлгерімнің нашарлауы.
- Ауыр жағдайларда — өз-өзіне зиян келтіру немесе суицид туралы ойлар.
3. Қорқыту кезіндегі қорғаныс механизмдері мен әрекеттері
Кибербуллингтен кепілдендірілген қорғаныс жоқ, бірақ қауіптің ықтималдығын және зиянды азайтуға болады. Егер сіз құрбан болсаңыз не істеу керек:
- Диалогқа кірмеңіз. Агрессор эмоционалды реакцияны күтеді. Елемеу оны мақсатынан айырады.
- Қылмыскерді блоктаңыз. Көптеген платформалар пайдаланушыларды бұғаттауға және мазмұнға кіруді шектеуге мүмкіндік береді.
- Дәлелдер жинаңыз. Хабарламалардың скриншоттарын және сілтемелерді сақтаңыз. Бұл сіз көмек сұраған кезде қажет болады.
- Оқиға туралы хабарлаңыз.
- Платформа/Сайт әкімшілігі: барлық әлеуметтік желілер мен ойын қызметтерінде «шағымдану» немесе «заңбұзушылық туралы хабарлау» түймелері бар.
- Арнаулы органдарға: Азамат немесе баланың заңды өкілі кибербуллинг фактілері туралы жазбаша өтінішпен уәкілетті органға (ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі немесе ҚР Білім министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитеті) жүгінуге құқығы бар.
- Сенетін ересектерге: ата-аналар, мұғалімдер, мектеп психологы.
3. ҚР Қылмыстық Кодексі 131-бап. Қорлау
1. Қорлау, яғни басқа адамның абыройы мен қадiр-қасиетiн әдепсiз түрде кемсiту – бір жүз айлық есептiк көрсеткiшке дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бір жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.
2. Көпшiлiк алдында немесе масс-медианы, телекоммуникация желілерін немесе онлайн-платформаларды пайдалана отырып жасалған дәл сол іс-әрекет – екі жүз айлық есептiк көрсеткiшке дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бір жүз сексен сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға жазаланады.
Егер сіз куәгер болсаңыз не істеу керек:
Буллингті ынталандырмаңыз (лайк, комментарий). Жәбірленушіні қолдаңыз және жағдай туралы ересектерге немесе платформа әкімшілігіне хабарлаңыз.
Есте сақтаңыз: кибербуллинг — бұл зорлық-зомбылық. Көмек сұраудан ұялмаңыз. Желідегі шекараңызды қорғау — бұл сіздің заңды құқығыңыз.
